وضعيت اينترنت در ايران
در چند سال اخير همواره «کلمات پورنو» در ليست مهمترين کلمات جستجو شده کاربران ايراني بودهاند. تعدد بسيار اين کلمات ضمن آنکه به جوان بودن کاربران اشاره دارد نوعي انقلاب در رفتارها به دليل آزادي در دسترسي به اطلاعات منفي که نشاندهندة حجم وسيع تهاجم فرهنگي است را نيز نشان ميدهد.
وضعيت کاربران ايراني
توجه ويژة دولت به جوانان باعث شد فناوري اطلاعات در حوزة جوانان از رشد قابل توجهي برخوردار شود. نگاهي به رشد سايتها و وبلاگهايي که توسط جوانان راهاندازي و اداره ميشود، افزايش ضريب نفوذ اينترنت در کشور، به ويژه در بين جوانان و آشنايي جوانان با کامپيوتر و طرحهاي بنياديني چون «طرح تکفا» ـ به طور مستقيم و غيرمستقيم ـ تأثير بسزايي در بسترسازي ورود جوانان به جامعة اطلاعاتي کشور به شمار ميآيد.1
طبق گزارشي که «پايگاه اينترنتي: internetworldstats» در فورية 2005 منتشر کرده است2 آمار کاربران اينترنت در خاورميانه نزديک به 5/17 ميليون نفر است و ايران با 8/4 ميليون نفر کاربر، رتبة اوّل را در خاورميانه داراست (7/27 درصد). همين گزارش حاکي است که آمار کاربران ايراني نسبت به دسامبر 2000 بالغ بر 1820 درصد رشد داشته است.
آمارهاي داخلي عددي بيش از 7 ميليون کاربر را نشان ميدهد. امّا آيا ميتوان به آنها استناد کرد؟ متأسفانه در حال حاضر هيچ سايت و شرکتي که رفتار جامعة کاربران ايراني را تحليل و ارزيابي کند، وجود ندارد. هرچند که گهگاه آماري جسته و گريخته منتشر ميشود امّا اين آمار به دليل آنکه توضيحي از روش کار و معيارهاي مدّنظر ارائه نميدهند، چندان قابل استناد نيستند. نمونة اخير آن ادّعاي 77 درصدي توليد محتواي فارسي از سوي «پرشين بلاگ» بود که هيچگاه دليلي قانعکننده نيز براي آن ارائه نشد.
چنانچه مطالعات و ارزيابيهاي معتبري از رفتار کاربران ايراني صورت پذيرد، ميتوان اميد داشت که استفاده از نتايج آن تأثير خود را در برنامهريزيهاي خرد و کلان نشان دهد.
در ادامه آماري از رفتار کاربران ايراني با تکيه بر مطالعات قبلي مؤلف و مطالعه انجام شده در ابتداي اسفند ماه 1383 ارائه ميشود. بنابراين در حدّ يک گزارش غيررسمي ميتوانيد به اين نتايج استناد کنيد. برخي نتايج ممکن است واضح و بديهي باشد و اين مطالعه نيز آنها را تأييد کرده است:
کاربران ايراني، عمدتاً جوان، کمتجربه، مذکر و مجرد
نگاهي به کلمات جستجو شدة کاربران در موتورهاي جستجوگر گوگل، اورچر و پارسيک و همينطور آمار سايتهاي پربينندة فعلي ايراني به خوبي اين موضوع را تأييد ميکند. در چند سال اخير همواره «کلمات پورنو» در ليست مهمترين کلمات جستجو شده کاربران ايراني بودهاند. تعدد بسيار اين کلمات ضمن آنکه به جوان بودن کاربران اشاره دارد نوعي انقلاب در رفتارها به دليل آزادي در دسترسي به اطلاعات منفي که نشاندهندة حجم وسيع تهاجم فرهنگي است را نيز نشان ميدهد.
در حالي که در کشورهايي نظير آمريکا، کانادا و انگليس موضوعاتي همچون نقشه آن کشورها، کاريابي، بانکها، سازمانها و ادارات دولتي، پرچم و... بيشتر جستجو شده است امّا در ايران اوضاع به گونهاي ديگر است. قرار گرفتن عباراتي نظير «chat», «music» و کلمات پورنو در صدر کلمات جستجو شده دغدغه کاربران ايراني را به گونهاي ديگر نشان ميدهد. اين کلمات همچنين نشان ميدهند که بيشتر وقت کاربران ايراني در سايتهاي گروه تفريح و سرگرمي سپري ميشود و بسياري از آنها سايتهاي زرد ميباشند. شناسايي اين سايتها نيز چندان مشکل نيست: سايتهايي پر از لينک در صفحة ورودي که لينکها در چندين فريم مختلف دستهبندي شدهاند و لينکهاي آنها تماماً در صفحهاي جديد باز ميشوند!
با اين اوصاف رايج نبودن کارتهاي اعتباري در بين کاربران ايراني را بايد به فال نيک گرفت. زيرا در صورتي که کاربران امکان پرداخت آنلاين ميداشتند، حتماً مبالغ هنگفتي ارز بابت عضويت در سايتهاي مرتبط با موضوعات مورد علاقة کاربران ـ عمدتاً تفريح و سرگرمي ـ از کشور خارج ميشد.
برخي از موضوعات پرطرفدار کاربران ايراني: اين موضوعات به غير از موارد پورنو، «اخبار ايران»، «تاريخ ايران»، «نقشة ايران»، «زنان ايران»، «انقلاب اسلامي» و «سينماي ايران» بوده است.
عموماً اکثر کاربران در حال حاضر مشکلي در ديدن صفحات فارسي ندارند. امّا چرا عبارت «فونت فارسي» همچنان جستجو ميشود؟ شايد به دليل وجود سايتهايي است که در خارج از کشور طراحي شدهاند يا بعضاً برخي سايتهاي قديمي دولتي که همچنان نياز به نصب فونتي خاص دارند. البته دلايل ديگري نيز ميتوان براي آن ذکر کرد.
«گوگل فارسي» نيز يکي از کلمات جستجو شده پرطرفدار است. جستجوي اين عبارت به خوبي نشان ميدهد که کاربران ايراني با تکنيکهاي جستجو و موتورهاي جستجوگر به خوبي آشنا نيستند زيرا ميدانيم که ميتوانيم در گوگل به هر زباني که هست، فارسي بنويسيم و فارسي جستجو کنيم!
«سايت»، «سايت فارسي»، «سايت ايراني»: به نظر ميرسد که کاربران هنوز ياد نگرفتهاند که براي پيدا کردن يک سايت فارسي در زمينة مورد علاقة خود، جستجو کردن عبارات فوق بيفايده است. زيرا يک سايت فارسي معمولاً عنوان نميکند که ما يک «سايت فارسي» هستيم، همين که محتواي آن فارسي باشد خود دلالت بر همه چيز ميکند.
به اين ليست، عبارتهاي «بهترين سايت فارسي، سايتهاي فارسي، سايتهاي فارسي، سايتهاي ايراني، جوک فارسي، جک فارسي، نوشتههاي فارسي، وبلاگ فارسي و...» را هم اضافه نماييد. البته به دليل تازهکار بودن بيشتر کاربران تا حدودي همة موارد فوق را ميتوان توجيه کرد.
مهمترين مراکز و سازمانهاي جستجو شده: «بانک ملي ايران، شرکت مخابرات ايران، مرکز آمار ايران، کتابخانة ملي ايران، بانک مرکزي ايران، سازمان سنجش، سازمان مديريت و برنامهريزي، سازمان مديريت صنعتي، سازمان گسترش، سازمان برنامه و بودجه، سازمان ثبت احوال، سازمان هواشناسي، سازمان ملي جوانان، سازمان تأمين اجتماعي».
امّا در تحليل آن بايد گفت که جستجوي نام اين ادارات و سازمانها به فعاليتهاي آنها بستگي دارد و در پارهاي از زمانها مردم نياز بيشتري به برخي از آنها خواهند داشت که طبيعتاً در ميزان جستجوها نيز تأثير دارد. از سوي ديگر بايد گفت که ادارات و سازمانها در بازاريابي الکترونيک ضعيف عمل کردهاند و نتوانستهاند نام سايت خود را در حافظة مخاطبان خود قرار دهند تا آنها مجبور نباشند براي هر بار مراجعه به سايت ابتدا آدرس آن را بيابند!
اين وضعيت دربارة دانشگاههاي کشور هم صادق است، خصوصاً دانشگاه آزاد!
دانشگاههايي که بيشتر نامشان جستجو شدهاند: اين دانشگاهها عبارتند از: «دانشگاه آزاد، دانشگاه تهران، دانشگاه پيام نور، دانشگاه علم و صنعت، دانشگاه مجازي، دانشگاه تربيت مدرس، دانشگاه اصفهان».
مهمترين مقولههاي آموزشي مورد توجه: آموزش زبان انگليسي، PHP ، ASP ، فلش، سکس، جنسي، فتوشاپ، شبکه، کامپيوتر و اينترنت.
ديگر موارد جستجو شده:
ـ عبارتهاي مرتبط با زنان بسيار بيشتر از عبارتهاي مرتبط با مردان جستجو شده است و در ميان عبارتهاي مرتبط با زنان عبارتهايي نظير: زنان خياباني، حقوق زنان، شناي زنان، ورزش زنان، باروري زنان، اشتغال زنان، مدل لباس زنان نيز به چشم ميخورد. اغلب عبارات ديگر پورنو ميباشند!
ـ در بين امامان معصوم؛ امام زمان(ع)، امام حسين(ع) و امام رضا(ع) بيشتر از بقيه جستجو شده است. جستجوي عبارت «امام عادل» نيز در نوع خود جالب توجه است.
ـ در بين اسامي افراد که نام آنها داراي محمد، علي، رضا، حسين و مهدي بودهاند، نامهاي زير بيشتر مورد توجه بودهاند (نام معصومين ليست نشده است): محمّد اصفهاني، محمّدرضا گلزار، محمّدرضا شجريان، حسين رضازاده، رضا پهلوي، رضا شاه، دكتر علي شريعتي، علي دايي، علي كريمي، مهدي اخوان ثالث.
در بين روزنامههاي، روزنامههاي ايران، شرق و جام و جم بيشتر جست و جو شدهاند. اين جستوجوها علاوه بر اينكه به نوعي محبوبيت اين روزنامهها رانشان ميدهد، همينطور بيان ميكند كه كاربران نتوانستهاند نام اين روزنامهها را حدس بزنند. مثلاً نام روزنامه همشهري به راحتي حدس زده ميشود و نام آن نيز كمتر جستوجو شده است.
مهمترين روز مورد توجه، روز زن بوده است.
بازيگران مورد توجه سينما، هديه تهراني و محمدرضا گلزار بودهاند. اين بررسي به كمك آمار ارائه شده توسط موتورهاي جستوجوگر اورچل و گوگل انجام شده است. هر چند كه نميتوان آن را عموميّت داد، امّا درّ حد يك مطالعه و گزارش غير رسمي با توجه به سابق مولف، نتايج آن معتبر ميباشد.
در نگاه كلي بايد عنوان كردكه جامعة كاربران ايراني به دليل جوان بودن و شرايط اجتماعي جوانان آن به نوعي از افكار پريشان كاربران خود رنج ميبرد و وقت و انرژي بسياري از افراد در سايتهای موسوم سپري ميشود. يكي از دلايل اصلي رشد قارچ گونه سايتهايي از اين دست نيز، استقبالي است كه از آنها ميشود